da/du ad. (B) 1. Herdoildu. 2. da/du ad. Uher bihurtu, uhertasuna eman edo hartu. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

Sinonimoak: ad. Bizk.
[herdoildu] herdoilak jan, herdoilak jo, herdoildu, oxidatu, ugerrak hartu Bizk., ugerrak jan Bizk.
[ugerrez bete, zikindu, lohitu] baltsatu, lohitu, lokaztu, zikindu, istildu Ipar., lertzotu Ipar., likistu Ipar., lohiztatu Ipar., notatu Ipar., zetakatu Bizk., teiutu Zub., orakatu jas., satsutu jas., lupeztu g.e., tortikatu g.e., urdetu g.e., idoiztatu Ipar. g.e., basatu zah., makulatu Ipar. zah. (UZEIren  Sinonimoen Hiztegia)

Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

es (1) enroñar(se), oxidar(se) (2) enmugrecer(se), coger mugre
fr (1) (s’)oxyder, (se) rouiller (2) (s’)encrasser
en (1) to rust (2) to get grimy/dirty/filthy

Ekin deutsa gero, mutillaren laguntasunaz, burdiña ugertu eta ez ugertuak bananduten, eta luzera bardin samarrekoak alde baten ipinten lurrean. [Batetik bestera, Eusebio Erkiaga (Itxaropena, 1962)] (Klasikoen gordailua)

du ad. Norbaiti edo zerbaiti ihes eginarazi edo joanarazi, hurbiltzen ez utzi.
(Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

Sinonimoak: ad.
[aienatu] aienatu, aldenarazi, aldendu, desagerrarazi, haizatu, haizarazi Ipar., kasarazi Ipar., kasatu Ipar., aizkatu g.e., akazatu Zub. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

es espantar, ahuyentar
fr expulser, mettre en fuite, chasser
en to shoo away, to frighten off

Metrotik irten ostean, nire oroitzapenak uxatu nahian ibili naiz, noraezean, baina alferrik izan da, alfer-alferrik. [Pospolo kaxa bat bezala, Patxi Zubizarreta (Pamiela, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

interj. Norbaiti alde egin dezan agintzeko erabiltzen den hitza. Utikan hemendik! (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

Sinonimoak: ospa, alde hemendik!, kanpora!, haize!, ut!, alde, kanpo!, ate, ken!, ken hemendik,  tu, fa!, kaka (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

es ¡largo!, ¡fuera!
fr dehors!
en get out!

“Maite zaitut” ere izan zitekeen, baina, ikusiak ikusi, lepoa jokatuko nuke “alde hemendik!” – edo “utikan!” – esateko premia larria izan zela tximinoa hizketan hasteko arrazoia. [Egonean doazen geziak, Joxerra Garzia (Alberdania, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

adb. (Bizk.) Marmarrean, marmarka.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

Sinonimoak:  adond. Bizk.
[txutxu-mutxuka] mar-mar, marmarka, marmarrean, mur-mur, txutxu-mutxuka, zurrumurruka, marmarioz Gip. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

es murmurando, cuchicheando
fr murmurant
en murmuring

Mahai batean eseri ohi zen, eta iritziak adierazten zituen, kritikak egiten, uxuka-muxuka aritzen zen. [Zortzi kontakizun, Isaac B. singer/ Koro Navarro. Moldatua. (Alberdania-Elkar, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

iz. 1. Digestio-hodiaren amaierako irekigunea. Digeritu gabeko janaria bertatik kanporatzen da. 2. (Ipar.) Ipurdia. • uzki-guruin. ZOOL. Hainbat animaliaren uzki ondoko guruin edo guruin-multzoa, zenbait substantzia jariatzen dituena.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

Sinonimoak: [ipurdia] Ipar. ipurdi, popa beh. [ipurtzuloa] ipurtzulo (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

es ano, orificio anal; culo, trasero
fr anus; cul, derrière
en anus; bottom, backside

Nire alboan, hiru oilo saskian, elkarren kontra, luma multzoa dardaraka, burua hegalpean gordeta, dandarra gora, uzki uzkurtu eta arrosa kolorekoak agerian. [Lagun izoztua, Joseba Sarrionandia (Elkar, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

iz. (Ipar.) 1. Uholde-ura. 2. Euri-erauntsia. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

Sinonimoak: [euri-erauntsia] euri-erauntsi, euri-jasa, jasa, euri-truxu Bizk., truxu Bizk., idola g.e., indriska Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

Astelehen goiza ere euritsua azaldu zen, eta uhar bortitzengatik, bideetan ezin zen ibili. [Hautsi da katea, Toti Martinez de Lecea (Erein, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

uhar (FlickrCC)

]]> http://www.euskaljakintza.com/gaurkohitza/uhar/feed/ 0 http://www.euskaljakintza.com/gaurkohitza/umemoko/ http://www.euskaljakintza.com/gaurkohitza/umemoko/#comments Wed, 04 Nov 2009 06:17:02 +0000 Maite http://www.euskaljakintza.com/gaurkohitza/?p=1587

iz. Aintzat edo heldutzat hartzen ez den mutiko edo neskatxa izendatzeko erabiltzen den hitza. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

Sinonimoak: umegorri, mukizu, umekondo (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

Umeekin egunero ibiltzeak garbi ikusarazten dizu zenbateraino aldatu zaren, zenbateraino zinen zu ere umemoko zikin bat orain dela bi urte, nahiz eta ordurako zeure burua heldutzat eduki. [Uda betiko balitz, Xabier mendiguren Elizegi (Elkar, 2003)] (Ereduzko Prosa Gaur)