EUSKARAREN GAITASUN AGIRIA

2005-03-12

IRAKURMENA:

Ondoko testua arretaz irakurri eta atzean
datozen galdera guztiak erantzun itzazu. Erantzun okerrengatik ez da punturik
kentzen; kalifikazioa erantzun zuzenena izango da.

Joera desberdinak izan dira historian jaioberriari izena
jartzeko orduan . Azken mendeotan gorabehera asko gertatu bada ere, badirud;
aspaldi batean ohiturak ez zirela hain aldakorrak izaten. Jokabide nagusien
ikuspegia honela laburbil daiteke:

a) Aitzinekoen
bidea. Ezagutzen diren datuen arabera, aitona-amona edo gurasoen
izena haurrari jartzeko ohitura oso zaharra dela esan daiteke. Gurasoen
lehentasuna berezkoa da eta antzinako ohitura sakonetan oinarritzen da.
Haurraren jaiotza euren bizitzaren jarraipen pozgarria zen aita-amentzat eta,
aldi berean, familiaren etorkizun itxaropentsua nahiz baserriaren iraupen
egonkorra esan nahi zuen gizarte mailan.

Edukiari begira, pertsona barru-barrutik markatzen duen
baloretzat hartzen dute adituek izena. Gizarte mailan norberaren ezaugarri bereizlea
izateaz gain, izaerari erabat lotuta dagoen kirio banaezina bihurtzen da haren
doinu-zantzua haurrarentzat. «lzena duen guztia
bada», esan ohi zuten euskaldun zaharrek, izena-ren eta izana-ren
arteko lotura trinkoa adierazteko.

Badira euskaldun familiak gizaldiz gizaldi berandu arte izen
berari eutsi diotenak etxean. Garbi esaten da jaiotza-agiri batzuetan gurasoak
direla izen-katearen lokarria.

Familiakoen izena nahi beste aldiz errepika zitekeen
eragozpenik gabe senideen artean eta sexu bietakoentzat balio zuen.
Esanguratsua da amaren aholku erabakigarria Esteban de Garibay idazleak
dakarren azalpen batean. Idazle gipuzkoarrak berak dio emaztearen gomendioz
ipini ziola alabari Estefanía izena, lau seme-alaba binakatuz guraso
bien artean:

Luis/Luisa,
amaren aldetik (amak eta amonak Luisa zuten izena), eta
Esteban/Estefanía idazlearen aipukoak.

Itxuraz, XVIII. mendean amak zuen
alaben izena erabakitzeko eskubidea, eta aitak erabakitzen zuen semeena.

Oraintsu arte iraun du familiako izena bikoiztu eta
hirukoizteko tradizioak etxe batzuetan. Nik neuk ezagutu nuen Estatu Batuetan
bizi ziren "Kurutzezahar" baserriko hiru anaia Pedro izenekoen kasua,
Pelo, Piarres eta Betti herritarrentzat.

Ugaritasuna dela bide, pertsona izen erabilienen aldaera
ugari sortu du herriak, ez jolasgarri edo arinkeriaz, izen bereko senideak
elkarrengandik bereizteko baizik.

b) Aitabitxi-amabitxien aldia. Haur bataiatu
berrien kristau heziketa gurasoen ardura izan arren, aita-ama pontekoen
ordezkotza bilatzen zuen Elizak haiek huts egin balezate haurraren sinesmena
zaintzeko.

Liturgia berriaren aurretik edozein egun eta ordutan egiten
ziren erdi ezkutuan bataioak. Haurra lehenbailehen kristautzea zen helburua,
batzuetan egunean bertan eta biharamunean edo ondoko egunetan, bestela. Berria
da sakramentua atzeratzeko ohitura. Amak ez zuen, jakina, elizara joaterik
eta emaginak eramaten zuen jaioberria besoetan aitabitxi-amabitxiak lagun
zitue1a. Arau moduko txanda edo lehentasunez izendatzen ziren aitabitxia
eta amabitxia. Senar-emazteen gurasoak, haurraren aitona-amonak, alegia,
ziren lehenengo eta bikotearen bi aldeetako senideak gero, adinaren arabera.
Txanda aldatzea gaizki ikusia zen eta haserrea sor zezakeen etxean.
Familiakorik ezean edo hauen ondoren, adiskide min edo hurbileko norbaitek
jasotzen zuen haurra.

Aita-ama pontekoen hasierako ordezkotza hura bataio-jabetza
bihurtu zen izenari dagokionez, ezen mutikoen izena aitabitxiak eta neskatoena
amabitxiak hautatzen baitzuten. Elizara joan aurretik inori esan gabe sekretu
handian gordetzen zuten batzuek izena. Ama oheratua izan ohi zen jakiten
azkena. Gehienetan aita-ama pontekoek euren izena ematen zioten haurrari.
Aitona edo amona hila baldin bazen, mutiko zaharrenari edo, bere kasuan,
neskatila nagusiari haien izena jartzen zitzaien. Horretan amore ematen bazuten
ere, aita eta ama ponteko askok ez zuen onartzen jaioberriaren izena beste
inork inposatzerik. Elizatik alde ere egin zuen inoiz aita pontekoak nahi zuen
izena jartzen utzi ez ziotelako. Akats larri eta beldurgarritzat jotzen zen
ordezkatze ofiziorako deituak bere eginkizuna ez onartzea jaioberriari
zekarzkiokeen ondorio txarrengatik.

e) Eguneko santua.
Elizak, bere aldetik, eragin nabarmena izan du ponte izenen historian. Kristau
aro aurretik zetorren, noski, euskal izen zaharrak ezabatzea. Mendez mende
Euskal Herritik igarotako kultura guztiek euren kutsua utzi bazuten ere,
erromatarrak izan ziren izenen arloan mailegu uholde handiena sortu zutenak.

Hori bera nabarmentzen da antzinako aztarna zaharretan.
Nafarroan ezagutzen diren erromatarren garaiko 77 inskripzioetatik, seiren bat
bakarrik izango dira latinetik ez datozenak; arrotzak, beraz. Geroago ere, ez
dirudi euskal kristau berri haiek euren izenak kristautzen ahalegin handirik
egin zutenik.

III. mendearen erdialdera hasten dira gurasoak umeei santuen
izenak ipintzen. Hori dela eta, kristautasuna Euskal Herrira iritsi zen garaiak
kezkatzen du historialaria. lruñetik zihoan,
nolanahi ere, erromatarren bide nagusia eta horrek zerbait esan nahi du kultura
nahiz erlijio mugen irekitasunari dagokionez. Aipatu behar da, hala ere,
ohitura zaharrei jarraituz hurrengo mendeetan badirela bertako herrien izena
daramaten pertsonak, lanbideagatik ezagutzen zirenak, gorputzeko berezitasunei
dagozkien Beltza, Txurio edo Motza -etxe izen bihurtuak- edota jakintza
berezien aipamena darabiltenak

Elizak garrantzi handia eman zion bere santutegiari, noski , eta Trentoko Kontzilioak zehazki agindu zuen
bataiatuei kristau izenak paratzeko. Izenak erlijioari atxikirik zeudenez,
Mitxelena eta Irigarai jaunen iritziz pertsona izena eta sinestea elkarrekin
lotuta daudelako usteak bultzatu zituen elizgizonak izen zaharrak baztertzera.

Ez zuten, jakina, elizgizon guztiek gordintasun
berarekin jokatu toki guztietan. Herri ohiturak erroturik egon ohi dira
gizartean eta joera berri batek ez ditu inoiz aurrekoak erabat baztertzen. Hori
gertatu zen, zorionez, izenekin ere.

d) Izen politak. Joan den
XX. mendearen hasieran sortu zen izen politen irrika.
Gerra aurretik nabarmentzen hasia zen, emakumeen artean bereziki, belarrientzat
atsegin gerta zitezkeen hitzen nahia edo gogoa. Amets hori gauzatzea zen
arazoa. Ez dago Euskal Herrian zehar irtenbide bateraturik; herri bakoitzak
bere kasa jokatu zuen horretan. Egutegiko santuetan festaburu hurbileko ezagun
edo izen egokiren bat baldin bazegoen, hura jartzen zen. Bestela, bakoitzak
aurrez pentsatua zuena.

Beranduan hasiak dira komunikabideen eraginez-edo zabaldutako
Sandra, Jannire eta Sheila bezalako izen arrotzak.

Liburu Santuetako Jonathan; Ruben edo Judit eta Susana
itxurakoak beste herrialde batzuetatik etorritako familiekin batera agertu
ziren gure artean eta orain normaltzat hartzen dira bazter guztietan.

Politikak ere utzi izan du bere arrastoa, batzuetan.
Espainian, adibidez, jaimistek Jaime eta alfonsinoek Alfonso jartzeko joera
agertzen zuten. Ez dirudi, alabaina, Frantziako iraultzak Iparraldean, eta
Errepublikak Hegoaldean euskal izen laikoekin eragin handirik izan zutenik.

Kantari ospetsu eta artisten ildoko joera sumatzen hasia da
berriki gazteen artean, ezizen edo izengoiti mailan besterik ez bada ere.

e) lzen bikoitzak. Euskal Herriko pertsona
izenen tradizioko beste adierazgarri nabarmena bataioan haurrei izen bat baino
gehiago jartzea izan da. XX. mendearen erdialdera, 1946-1956 hamarkadan, Jose
Luis, Francisco Javier eta Jose María zeuden hamar erabilienen artean
haur euskaldunen errolda buruan. Emakumeei dagokienez, María Carmen zen
nagusi, María Jesús hirugarren, eta María Teresa
bosgarren.

Zaharra da bikoizketen ohitura gure artean, eta baita gizon
izenekin emakumeenak egiteko joera ere, hala nola Marijoan, Marimartin eta
Marimigel. Bikunak asko errepikatzen dira familietan, eta dokumentuetan ere
maiz aurki daitezke. Berezko joeraz ahalegintzen zen gero herria bikotea
bateratzen eta guretzat ulergaitzak ziren laburpenak sortu zituen.

JOSE  MARI
SATRUSTEGI  "Pertsona
izenen historia" in Euskal Izendegia

Eusko Jaurlaritza, 2001
(Moldatua)